Adaptatie bij multifocale contactlenzen

• Adaptatie bij multifocale contactlenzen is het proces waarin het visuele systeem leert kiezen tussen twee beelden die tegelijk op het netvlies vallen.
• Het brein onderdrukt daarbij het beeld dat op dat moment niet nodig is, waardoor de drager op afstand en dichtbij bruikbaar zicht ervaart.
• EDOF staat voor verruimde scherptediepte en betekent dat het lensontwerp een groter bruikbaar scherptegebied maakt in plaats van twee losse brandpunten.
• De adaptatieperiode verschilt per drager en de specialist bepaalt aan de hand van klachten en gedrag of hij bijstuurt of overschakelt op een ander ontwerp.
• Wat de drager tijdens de eerste dagen ervaart, is voor een groot deel te sturen met uitleg vooraf.

Adaptatie bij multifocale contactlenzen is de reden dat twee dragers met dezelfde lens een heel verschillende eerste week hebben. Een multifocale aanmeting gaat niet alleen over optiek, maar ook over wat het visuele systeem met het aangeboden beeld doet. In deze blog leggen we uit dat er bij een multifocale lens tegelijk meerdere beelden op het netvlies vallen, dat het brein daaruit selecteert, en wat dat betekent voor de uitleg die je vooraf geeft. Wat de blog niet geeft, is een adaptatietermijn in dagen of een dioptriegrens zonder vindplaats in de productinformatie. De tekst eindigt bij de vraag wanneer je overschakelt op een ander ontwerp, zodat je een volledige lijn hebt van het principe tot de beslissing in de stoel.

Wat is adaptatie bij multifocale contactlenzen?

Adaptatie bij multifocale contactlenzen is het proces waarin het visuele systeem leert omgaan met meerdere beelden die gelijktijdig op het netvlies vallen. Een multifocale lens biedt zowel sterkte voor dichtbij als voor de verte. Het brein selecteert per moment het beeld dat het nodig heeft en onderdrukt het andere. Die selectie gaat na enige tijd vanzelf, waardoor de drager minder bewust met de overgang bezig is.

Er is een optische en een neurale kant aan dit verhaal. De optische kant is het ontwerp van de lens dat de beelden aanbiedt; de neurale kant is het leren selecteren door het visuele systeem. Een goede lens garandeert daarom nog geen goed zicht: pas als de adaptatie op gang komt, wordt het aangeboden beeld ook bruikbaar. Wat een contactlens precies doet met het licht, lees je in de blog hoe werkt een contactlens. Voor de rol van de optometrist bij presbyopiecorrectie is de Optometristen Vereniging Nederland de vakinhoudelijke bron.

Hoe verwerkt het brein twee scherptes tegelijk?

Bij een multifocale correctie ontstaat op het netvlies altijd een scherp en een minder scherp beeld naast elkaar. Het visuele systeem beoordeelt welk beeld op dat moment het meest bruikbaar is en geeft daaraan voorrang. Die voorkeur verschuift met de kijkafstand. Hoe vaker het systeem die keuze maakt, hoe minder aandacht het kost. Dat is de reden dat de eerste dagen anders voelen dan de derde week.

Contrast en lichtomstandigheden hebben invloed op de keuze die het systeem maakt. Bij weinig licht of bij een laag contrast is het onderscheid tussen de beelden kleiner, waardoor de selectie meer moeite kost en het beeld onrustiger kan aanvoelen. Dat verklaart waarom een drager overdag buiten vaak minder klachten heeft dan bij avondlicht of achter een beeldscherm. Neem dat mee in de uitleg vooraf, zodat de drager begrijpt waarom bepaalde situaties in de eerste periode lastiger zijn dan andere. Zo koppel je het principe aan de dagelijkse ervaring.

Wat betekent EDOF bij multifocale contactlenzen?

EDOF staat voor verruimde scherptediepte, in het Engels extended depth of focus. Een EDOF-ontwerp maakt niet twee losse brandpunten maar een groter gebied waarin het beeld bruikbaar scherp blijft. Voor de drager betekent dat een vloeiender overgang tussen afstanden. Voor de specialist betekent het dat de aanmeting anders verloopt dan bij een klassiek ontwerp met gescheiden zones. Welk principe een specifieke lens gebruikt, staat in de productinformatie.

Het onderscheid met een concentrisch of gesegmenteerd ontwerp is daarbij van belang. Een concentrisch ontwerp werkt met ringen voor verschillende afstanden, een gesegmenteerd ontwerp met afgebakende zones, terwijl een EDOF-ontwerp het scherptegebied juist uitrekt. Fabrikanten gebruiken soms een eigen ontwerpaanduiding voor hun EDOF-principe; dat is een merkgebonden term en geen algemene vakterm, dus leg die bij gebruik uit en verwijs naar de fabrikantdocumentatie. Het ontwerpprincipe van een specifieke lens vind je in de productinformatie; voor Opzie Omnifocal staat dat in de Europese documentatie van de fabrikant.

Wat merkt de drager tijdens de adaptatie aan multifocale contactlenzen?

Dragers melden in de eerste periode vaak dat zij het beeld nog als onrustig ervaren, vooral bij wisselende afstanden en bij weinig licht. Ook kan de overgang van dichtbij naar de verte bewuster aanvoelen dan met een enkelvoudige correctie. Die ervaringen nemen doorgaans af zodra het visuele systeem de selectie automatiseert. Hoe lang dat duurt, verschilt per drager en per ontwerp.

Maak in de uitleg onderscheid tussen klachten die bij normale gewenning horen en klachten die aandacht vragen. Een onrustig beeld en een bewuste overgang tussen afstanden passen bij gewenning. Pijn, roodheid, plotseling verminderd zicht of afscheiding horen daar niet bij; die zijn reden om eerder terug te komen, zoals ook thuisarts.nl over klachten bij contactlenzen en de informatie over problemen en complicaties beschrijven. Comfortklachten die met droogte samenhangen, kun je bespreken aan de hand van het aanbod in de categorie oogverzorging. Zo weet de drager wanneer geduld op zijn plaats is en wanneer contact nodig is.

Hoe lang duurt de adaptatie aan multifocale contactlenzen?

De adaptatieperiode verschilt per drager. Leeftijd, eerdere ervaring met lenzen, het gekozen ontwerp, de gebruikte sterkte en het dagelijkse kijkgedrag spelen allemaal mee. Daarom werkt een vaste termijn in dagen niet goed als belofte in de stoel. Wat wel helpt, is vooraf uitleggen dat de eerste periode anders voelt, aangeven waar de drager op mag letten en een concreet controlemoment afspreken.

Een genoemde termijn stuurt de verwachting: zeg je dat het na een paar dagen went, dan legt een drager bij wie het langer duurt de lens sneller weg. Formuleer de uitleg daarom zonder een uitkomst te beloven. Zeg bijvoorbeeld dat het visuele systeem tijd nodig heeft om te wennen, dat veel dragers al bij de eerste aanmeting verschil merken, en dat je bij het controlemoment samen beoordeelt hoe het gaat. Zo geef je houvast zonder een termijn te noemen die je in de stoel moet waarmaken. De aanbevolen aanmeet- en controleprocedure voor een specifieke lens staat in de fabrikantdocumentatie.

Wat betekent adaptatie voor het aanmeetgesprek?

Adaptatie maakt de uitleg vooraf een onderdeel van de aanmeting. Een drager die weet dat het beeld de eerste periode anders voelt, legt de lens minder snel weg. Benoem daarom wat er gebeurt, wat normaal is, wat niet normaal is en wanneer de drager terugkomt. Leg vast wat je hebt uitgelegd. Zo blijft bij een vervolgconsult navolgbaar welke verwachting er is gewekt.

Een korte checklist voor het gesprek helpt: leg het principe van de beeldselectie uit, benoem de situaties die in het begin lastiger zijn zoals weinig licht, geef aan welke klachten reden zijn om eerder terug te komen, en spreek een concreet controlemoment af. Vraag ook na welke kijkafstanden in het dagelijks leven het belangrijkst zijn, zodat je de uitleg daarop afstemt. Hoeveel dit oplevert voor de praktijk, en hoe een goede voorbereiding de aanmeettijd beinvloedt, lees je in de blog over stoeltijd in de praktijk. Bekijk voor scholing het aanbod aan webinars voor professionals.

Wanneer schakel je over op een ander lensontwerp?

Overschakelen komt in beeld wanneer klachten na een afgesproken periode niet afnemen, wanneer de drager de lens niet volgens afspraak draagt of wanneer de gemeten waarden niet passen bij het ontwerp. Beoordeel eerst of de aanmeting en de sterkte kloppen en of de lens goed zit. Pas daarna weeg je een ander ontwerp. Leg per stap vast wat je hebt gecontroleerd en wat je hebt aangepast.

Astigmatisme speelt een rol in de ontwerpkeuze: tot welke waarde een ontwerp een cilinder meeneemt, staat in de Europese productinformatie van de fabrikant en niet in een vuistregel. Hangt de ontwerpkeuze samen met een traject bij een jongere drager, dan is ook de blog over myopiemanagement met contactlenzen relevant. Het merk en het bredere assortiment vind je op de merkpagina van Opzie. Bekijk de productinformatie voor het correctiebereik en de geschiktheid voordat je een ander ontwerp aanmeet.

Deze informatie is algemeen van aard en vervangt geen persoonlijk advies. Raadpleeg bij klachten of twijfel je contactlensspecialist, opticien of (oog)arts.

Veelgestelde vragen over adaptatie bij multifocale contactlenzen

Wat is neurale adaptatie bij contactlenzen?

Het is het proces waarin het visuele systeem leert omgaan met een nieuw beeldaanbod. Bij multifocale lenzen betekent dat leren kiezen tussen beelden die tegelijk op het netvlies vallen. Die keuze kost in het begin aandacht en gaat daarna steeds meer automatisch. Het visuele systeem is niet alleen het oog, maar ook de verwerking in de hersenen; die verwerking past zich aan het nieuwe aanbod aan. Daarom is adaptatie geen kwestie van de lens alleen, maar van de samenwerking tussen oog en brein. Voor de praktijk betekent dit dat je bij een multifocale aanmeting rekening houdt met een gewenningsperiode en dat je de drager uitlegt dat het beeld de eerste tijd anders voelt dan hij gewend is.

Waarom ziet niet iedere drager direct scherp met een multifocale lens?

Omdat de optiek maar de helft van het verhaal is. Het visuele systeem moet het aanbod ook leren gebruiken. Eerdere ervaring met lenzen, het ontwerp, de sterkte en het dagelijkse kijkgedrag bepalen mee hoe de eerste periode verloopt. Twee dragers met dezelfde lens kunnen daardoor een heel verschillende gewenning hebben. De een went snel, de ander heeft meer tijd nodig. Dat is normaal en zegt niets over de kwaliteit van de aanmeting. Leg dit vooraf uit, zodat een drager niet schrikt als het beeld in het begin nog onrustig is. Beoordeel bij het controlemoment of de gewenning op gang komt en of de gemeten waarden en de lens goed passen bij wat de drager nodig heeft.

Wat betekent EDOF precies?

EDOF staat voor verruimde scherptediepte. Het ontwerp vergroot het gebied waarin het beeld bruikbaar scherp blijft, in plaats van twee losse brandpunten aan te bieden. Of een lens dit principe gebruikt, staat in de productinformatie van de fabrikant. Voor de drager betekent een EDOF-ontwerp vaak een vloeiender overgang tussen afstanden, omdat er geen scherpe grens tussen zones is. Voor de specialist verandert het de aanmeting: je werkt met een uitgerekt scherptegebied in plaats van gescheiden zones. Verwar EDOF niet met een concentrisch of gesegmenteerd ontwerp, want die werken volgens een ander principe. Welk ontwerp bij een drager past, hangt af van zijn kijkgedrag en van het correctiebereik dat de fabrikant opgeeft.

Is een multifocale lens hetzelfde als een multifocale brillenglas?

Nee. Bij een brillenglas kijkt de drager door verschillende zones door zijn blik te verplaatsen. Bij een contactlens beweegt de correctie mee met het oog, waardoor het visuele systeem een andere taak krijgt. Bij een bril leert de drager waar hij doorheen moet kijken voor welke afstand; bij een lens ligt de correctie altijd op dezelfde plek voor de pupil, ongeacht waar het oog naartoe kijkt. Daardoor moet het visuele systeem leren selecteren uit de beelden die tegelijk worden aangeboden, in plaats van te leren waar het doorheen moet kijken. Dat verschil verklaart waarom de gewenning aan een multifocale lens anders verloopt dan aan een multifocale bril, ook bij dragers die al jaren zo’n bril dragen.

Hoe lang duurt de gewenning?

Dat verschilt per drager en per ontwerp. Noem daarom geen vaste termijn als belofte. Spreek in plaats daarvan een concreet controlemoment af en leg uit waar de drager in de tussentijd op mag letten. Factoren als leeftijd, eerdere lenservaring, het ontwerp, de sterkte en het dagelijkse kijkgedrag bepalen mee hoe snel de gewenning verloopt. Een genoemde termijn stuurt de verwachting en kan ertoe leiden dat een drager bij wie het langer duurt te vroeg afhaakt. Zeg daarom dat het visuele systeem tijd nodig heeft, dat veel dragers al bij de eerste aanmeting verschil merken en dat je bij de controle samen beoordeelt hoe het gaat. Zo geef je houvast zonder een uitkomst te beloven die je niet kunt garanderen.

Welke klachten horen bij normale gewenning?

Een onrustig beeld bij wisselende afstanden en bij weinig licht komt in de eerste periode voor. Pijn, roodheid, plotseling verminderd zicht of afscheiding horen daar niet bij en zijn reden om direct contact op te nemen. Maak dat onderscheid vooraf duidelijk, zodat de drager weet wanneer geduld op zijn plaats is en wanneer hij moet ingrijpen. Gewenningsklachten nemen doorgaans af naarmate het visuele systeem de beeldselectie automatiseert. Alarmsignalen wijzen mogelijk op een ander probleem, zoals een slecht zittende lens of een oogaandoening, en vragen beoordeling. Leg de drager uit dat hij bij twijfel altijd contact mag opnemen, want een tijdige controle voorkomt dat een klein probleem groter wordt of dat een drager onnodig afhaakt.

Kan astigmatisme in een multifocale lens worden gecorrigeerd?

Tot welke waarde een ontwerp astigmatisme meeneemt, staat in de Europese productinformatie van de fabrikant. Neem die grens over uit de officiele documentatie en niet uit een vuistregel of een oudere webtekst. Sommige multifocale ontwerpen nemen een beperkte cilinder mee, andere vragen een torisch ontwerp of een andere oplossing. Meet de cilinder en toets die aan het correctiebereik dat de fabrikant opgeeft voordat je een ontwerp kiest. Valt de cilinder buiten dat bereik, dan kijk je naar een alternatief. Vermijd het overnemen van correctiegrenzen uit marketingmateriaal of verouderde teksten, want die kunnen afwijken van de actuele productinformatie. De fabrikantdocumentatie is de betrouwbare bron voor wat een specifiek ontwerp aankan.

Wat kun je vooraf doen om de kans op afhaken te verkleinen?

Leg uit wat de drager gaat ervaren, waarom dat gebeurt en wanneer je hem terugziet. Vraag na welke kijkafstanden in het dagelijks leven het belangrijkst zijn en stem de uitleg daarop af. Een drager die weet dat het beeld de eerste periode anders voelt en die begrijpt waarom, legt de lens minder snel weg. Bespreek de situaties die in het begin lastiger zijn, zoals weinig licht of beeldschermwerk, zodat die ervaring geen verrassing is. Spreek een concreet controlemoment af en geef aan welke klachten reden zijn om eerder contact op te nemen. Deze uitleg vooraf is een van de belangrijkste dingen die je kunt doen om een aanmeting te laten slagen, en het kost weinig tijd in verhouding tot het resultaat.

Wat leg je vast na een multifocale aanmeting?

Leg vast welk ontwerp en welke sterkte zijn gebruikt, wat je hebt uitgelegd, welke klachten de drager noemde en welk controlemoment is afgesproken. Bij een vervolgconsult is dat de basis om te beoordelen of je bijstuurt. Een goede registratie maakt navolgbaar welke verwachting je hebt gewekt en welke afspraken er liggen, ook als een andere medewerker het vervolgconsult doet. Noteer daarnaast de gemeten waarden en de eventuele cilinder, zodat je bij twijfel over het ontwerp kunt terugkijken. Consistentie in de dossiervorming helpt om de gewenning over meerdere afspraken te volgen en om te bepalen of overschakelen op een ander ontwerp nodig is. Gebruik daarvoor steeds dezelfde structuur in het dossier.

Wanneer verwijs je door naar een oogarts?

Bij klachten die niet bij gewenning passen, bij een oogafwijking die buiten je bevoegdheid valt en bij twijfel over de oogheelkundige situatie. Verwijs dan door en leg vast waarom. Pijn, roodheid, plotseling verminderd zicht of afscheiding zijn signalen die je serieus neemt en die je niet als gewenning afdoet. Ook wanneer je bij onderzoek iets ziet dat buiten je vakgebied valt, is verwijzing de juiste stap. Beoordeel eerst of de klacht met de lens, de aanmeting of de gewenning te maken heeft, maar wees terughoudend als de situatie onduidelijk blijft. Documenteer de reden van verwijzing en wat je hebt waargenomen, zodat de oogarts en jijzelf een navolgbaar beeld hebben van het verloop.