Scheelzien

Scheelzien, ook wel strabismus genoemd, is een aandoening waarbij de ogen niet parallel staan en niet tegelijk naar hetzelfde punt kijken. Het ene oog kan afwijken naar binnen (convergent scheelzien of esotropie), naar buiten (divergent scheelzien of exotropie), naar boven (hypertropie) of naar beneden (hypotropie). De afwijking kan constant aanwezig zijn of alleen in bepaalde situaties optreden, bijvoorbeeld bij vermoeidheid of bij het kijken naar dichtbij of veraf.

Scheelzien komt vaak voor bij jonge kinderen, maar kan ook op latere leeftijd ontstaan. Bij kinderen ontwikkelt het zich meestal in de eerste levensjaren, vaak voordat het kind drie jaar oud is. Bij volwassenen kan scheelzien ontstaan door neurologische aandoeningen, een beroerte, oogspierverlamming, trauma of andere oorzaken.

Hoe ontstaat scheelzien

Bij normaal zien werken de oogspieren van beide ogen samen, zodat beide ogen naar hetzelfde punt kijken. De hersenen combineren de beelden van beide ogen tot één driedimensionaal beeld. Bij scheelzien is deze samenwerking verstoord. De oorzaak kan liggen in de oogspieren zelf, in de zenuwen die de oogspieren aansturen, of in de hersenen die de oogbewegingen coördineren.

Bij kinderen kan het brein leren om het beeld van het afwijkende oog te onderdrukken, waardoor dubbelzien wordt voorkomen maar het afwijkende oog lui kan worden (amblyopie). Bij volwassenen die scheelzien ontwikkelen, treedt vaak wel dubbelzien op omdat het brein niet meer zo gemakkelijk leert het beeld van één oog te negeren.

Vormen van scheelzien

Er zijn verschillende vormen van scheelzien. Bij manifest scheelzien is de afwijking altijd zichtbaar. Bij latent scheelzien (heteroforie) staan de ogen normaal gesproken recht, maar wijkt één oog af zodra de ogen niet meer samenwerken, bijvoorbeeld als je één oog afsluit. Intermitterend scheelzien treedt alleen soms op, bijvoorbeeld bij vermoeidheid of bij het kijken naar dichtbij of veraf.

Ook kan scheelzien worden ingedeeld naar de richting van de afwijking en naar de leeftijd waarop het ontstaat. Infantiel scheelzien ontstaat in het eerste levensjaar, accommodatief scheelzien hangt samen met verziendheid en ontstaat vaak rond het tweede of derde jaar, en verworven scheelzien ontstaat later in het leven.

Herkenning en signalen

Scheelzien is vaak met het blote oog te zien doordat één oog een andere kant op kijkt. Bij jonge kinderen kan het soms lastig zijn om te beoordelen of er sprake is van scheelzien, vooral als de afwijking klein is of alleen af en toe optreedt. Signalen kunnen zijn: het kind knijpt één oog dicht in fel licht, draait het hoofd opzij om te kijken, of heeft moeite met dieptezien.

Bij volwassenen die plotseling scheelzien ontwikkelen, treedt vaak dubbelzien op. Dit kan gepaard gaan met hoofdpijn, vermoeidheid of problemen met lezen en autorijden. Plotseling scheelzien bij volwassenen is een reden om snel contact op te nemen met een oogarts, omdat het kan wijzen op een onderliggende neurologische oorzaak.

Onderzoek en diagnose

De diagnose scheelzien wordt gesteld door een oogarts of orthoptist. Het onderzoek omvat het meten van de oogstand, het testen van de oogbewegingen en het beoordelen van het gezichtsvermogen van beide ogen. Ook wordt gekeken naar de brekingsfout (refractie), omdat verziendheid een rol kan spelen bij bepaalde vormen van scheelzien.

Bij kinderen is vroege opsporing belangrijk om te voorkomen dat het afwijkende oog lui wordt. In Nederland worden kinderen op het consultatiebureau gecontroleerd op scheelzien en een lui oog. Bij twijfel of bij een positieve screening volgt doorverwijzing naar een oogarts.

Contactlenzen en scheelzien

Mensen met scheelzien kunnen in principe contactlenzen dragen als ze een brekingsfout hebben die met lenzen gecorrigeerd kan worden. Contactlenzen corrigeren echter niet de oogstandafwijking zelf. Bij sommige vormen van scheelzien, zoals accommodatief scheelzien bij verziendheid, kan het dragen van de juiste correctie in de vorm van een bril of contactlenzen de oogstand verbeteren.

Heb je scheelzien en overweeg je contactlenzen, bespreek dit dan met je opticien, optometrist of oogarts. Zij kunnen beoordelen of contactlenzen geschikt zijn en welke correctie je nodig hebt.

Wanneer naar de oogarts

Heb je het vermoeden dat je kind scheelziet, of zie je zelf plotseling dubbel of merk je dat je ogen niet meer goed samenwerken, neem dan contact op met je huisarts, opticien of oogarts. Vroege signalering en begeleiding zijn belangrijk, vooral bij kinderen. Bij volwassenen met plotseling scheelzien is snel onderzoek nodig om de oorzaak vast te stellen.